भारताच्या पहिल्या महिला सिव्हिल इंजिनियर शकुंतला भगत: ज्यांनी ‘लेगो सेट’सारख्या मॉड्यूलने बदलला ब्रिज इंजिनियरिंगचा इतिहास
स्पीती व्हॅलीच्या गोठलेल्या नद्यांपासून ते हिमालयाच्या दुर्गम खिंडींपर्यंत भारताच्या पायाभूत सुविधांना नवी गती देणाऱ्या ‘क्वाड्रीकॉन ब्रिज’च्या जननी आणि इंजिनियरिंग क्षेत्रातील क्रांतीकारी महिला शकुंतला भगत यांची प्रेरणादायी यशोगाथा.
मुंबई:
१९७२ च्या कडाक्याच्या थंडीत स्पीती व्हॅलीत डोंगर कोसळल्यामुळे आणि नदी गोठल्यामुळे एक मोठा भाग पूर्णपणे जगापासून तुटला होता. पारंपरिक काँक्रीट किंवा रिव्हेटेड स्टीलचा पूल बांधण्यासाठी अवजड यंत्रे धोकादायक कड्यांवर पोहोचवणे अशक्यप्राय होते आणि त्याला वर्षे लागली असती. अशा बिकट परिस्थितीत हार्ड हॅट घालून, हातात ब्लूप्रिंट घेतलेली एक तरुण महिला पुढे आली आणि तिने सिव्हिल इंजिनियरिंगचे सगळे नियम बदलून टाकले. त्या होत्या भारताच्या पहिल्या महिला सिव्हिल इंजिनियर शकुंतला भगत.
बालपणापासूनचे ध्येय आणि ऐतिहासिक पाऊल
१९३३ मध्ये जन्मलेल्या शकुंतला यांचे वडील एस.बी. जोशी हे “भारताच्या ब्रिज इंजिनियरिंगचे जनक” म्हणून ओळखले जात. त्यामुळे लहानपणापासूनच ब्रिज ट्रस आणि स्ट्रेस डायग्राम पाहण्यात त्यांचे बालपण गेले. १९४९ मध्ये मुंबईच्या व्ही.जे.टी.आय. (VJTI) मध्ये प्रवेश घेत त्यांनी १९५३ मध्ये, अवघ्या २० व्या वर्षी, सिव्हिल इंजिनियरिंगची पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर त्यांनी अमेरिकेतून मास्टर्स आणि जर्मनी-यूकेमध्ये प्रशिक्षण घेतले.
क्रांतीकारी शोध: ‘क्वाड्रीकॉन मॉड्यूलर ब्रिज सिस्टीम’
१९६० च्या दशकात मायदेशी परतल्यावर त्या आय.आय.टी. मुंबईत प्राध्यापक म्हणून रुजू झाल्या. भारतातील पायाभूत सुविधांच्या कामाला लागणारा विलंब त्यांना नेहमी सतावत असे. त्यावर उपाय म्हणून त्यांनी आणि त्यांचे पती अनिरुद्ध भगत यांनी मिळून एका क्रांतिकारी सिस्टीमचा शोध लावला:
- स्ट्रक्चरल लेगो सेट: प्रत्येक नदीसाठी वेगळा पूल बनवण्याऐवजी हलक्या, परस्पर बदलण्यायोग्य स्टीलच्या मॉड्यूल्सची निर्मिती करण्यात आली.
- कमी वेळेत उभारणी: हे मॉड्यूल लहान ट्रकमध्ये भरून अरुंद डोंगराळ रस्त्यांवरून नेता येत आणि साध्या हाताच्या साधनांनी काही आठवड्यांत जोडता येत. त्यामुळे पुलाच्या बांधकामाचा वेळ वर्षांवरून थेट हप्त्यांवर आला.
जलसमृद्ध महाराष्ट्रासाठी जलसंपदा प्रकल्पांच्या नियोजनबद्ध अंमलबजावणीवर भर
संशयावर मात करत मिळवले यश
जेव्हा त्यांनी ही कल्पना आर अँड डी फंडिंगसाठी मांडली, तेव्हा पाश्चात्य देशांचे दाखले देत संस्थांनी त्यांना संशयास्पद नजरेने पाहिले. हार न मानता त्यांनी आणि त्यांच्या पतीने स्वतःची मालमत्ता गहाण ठेवून मोठा आर्थिक धोका पत्करला आणि प्रोटाइप तयार केला. अखेर १९७२ मध्ये इन्व्हेन्शन प्रमोशन बोर्डने त्यांच्या ‘युनिशियर कनेक्टर’ला सर्वोच्च सन्मान दिला आणि संशयवाद्यांना चोख उत्तर मिळाले.
देशाच्या सीमाभागाला जोडणारे योगदान
शकुंतला भगत यांनी काश्मीरच्या उंच खिंडींपासून अरुणाचल प्रदेशच्या घनदाट जंगलांपर्यंत, भारताच्या सर्वात धोकादायक सीमावर्ती भागात ६९ महत्त्वाचे पूल डिझाइन केले. तसेच अमेरिका, यूके आणि जर्मनीतील प्रकल्पांसह जगभरात २०० हून अधिक क्वाड्रीकॉन स्टीलचे पूल त्यांनी उभे केले.
१९९३ मध्ये त्यांना ‘वुमन इंजिनियर ऑफ द इयर’ म्हणून सन्मानित करण्यात आले. २०१२ मध्ये वयाच्या ७९ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले, परंतु त्यांनी मागे सोडलेला वारसा आजही भारताच्या दुर्गम भागांना सुरक्षितपणे जोडत आहे.