डॉ. मैनाताई परांजपे: विस्मरणात गेलेल्या देशातील पहिल्या महिला हवामान शास्त्रज्ञाची प्रेरणादायी गाथा
पुणे/मुंबई:
विज्ञान आणि संशोधनाच्या क्षेत्रात आज महिला मोठ्या अभिमानाने देशाचे नाव उंचावत आहेत. परंतु, ज्या काळात महिलांना शिक्षणासाठीही संघर्ष करावा लागत होता, अशा खडतर काळात हवामानशास्त्रात (Meteorology) पीएचडी मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला शास्त्रज्ञ डॉ. मैनाताई परांजपे यांचे नाव दुर्दैवाने आज इतिहासाच्या पानात विस्मृतीत गेले आहे. देशातील पहिल्या महिला पीएचडी धारक म्हणून ज्यांचा गौरव व्हायला हवा होता, त्या डॉ. मैनाताई यांच्या कर्तृत्वाची ओळख आजच्या पिढीला करून देणे हे एका ऐतिहासिक ऋणाची परतफेड ठरेल.
शैक्षणिक क्षेत्रातील पहिल्या ‘मानकरी’
मैनाताईंचा शैक्षणिक प्रवास हा अनेक अर्थांनी मैलाचा दगड ठरला. त्यांनी घेतलेला प्रत्येक निर्णय आणि गाठलेले प्रत्येक शिखर हे त्या काळातील महिलांसाठी पहिलेच पाऊल होते:
१९३१ (बीएससी): पुण्याच्या सर परशुरामभाऊ (एसपी) कॉलेजातून भौतिकशास्त्र (Physics) आणि गणित हे कठीण विषय घेऊन त्या उत्तीर्ण झाल्या. हे विषय घेऊन उत्तीर्ण होणाऱ्या त्या एसपी कॉलेजच्या पहिल्याच विद्यार्थिनी होत्या.
१९३४ (एमएससी): पुण्याच्या वेधशाळेत (आजचे सिमला ऑफिस) डॉ. सीडब्ल्यूबी नॉर्मंड यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी अभ्यास सुरू केला आणि मुंबई विद्यापीठातून एमएससी पदवी प्राप्त केली. ही पदवी मिळवणाऱ्याही त्या पहिल्याच महिला ठरल्या.
काही लेखांमध्ये पहिल्या एमएससी महिला म्हणून इतर नावे घेतली जातात, मात्र जानकी अम्मल (१९२६ – बॉटनी) आणि त्यानंतर मैनाताई परांजपे यांनी हा बहुमान आधीच पटकावला होता.
जागतिक दर्जाच्या शास्त्रज्ञांच्या हाताखाली संशोधन
संशोधनात प्रचंड रस असूनही सुरुवातीला संधीच्या अभावामुळे मैनाताईंनी दोन वर्षे ग्वाल्हेरच्या मुलींच्या शाळेत अध्यापनाचे कार्य केले. मात्र, जिद्द हरू न देता १९३५ मध्ये त्या लंडनला रवाना झाल्या. तिथे प्रतिष्ठित इंपिरियल कॉलेजमध्ये त्यांनी प्रवेश मिळवला.
हवामानशास्त्राचे जनक (‘Father of weather forecasting’) मानले जाणारे जागतिक कीर्तीचे शास्त्रज्ञ प्रो. डेव्हिड ब्रण्ट (सर डेव्हिड ब्रण्ट) यांच्या मार्गदर्शनाखाली मैनाताईंनी संशोधन केले. अवघ्या दोन वर्षांत, म्हणजेच सप्टेंबर १९३७ मध्ये त्यांनी पीएचडी (PhD) आणि डीआयसी (DIC – Diploma of Imperial College) या पदव्या प्राप्त केल्या. भारताच्या प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ कमला सोहोनी यांना १९३९ मध्ये पीएचडी मिळाली होती, तर मैनाताईंनी त्याआधी दोन वर्षे म्हणजे १९३७ मध्येच पीएचडी मिळवून देशात इतिहास रचला होता.
वैशिष्ट्यपूर्ण कौटुंबिक आणि सामाजिक पार्श्वभूमी
मैनाताईंना हे वैचारिक आणि शैक्षणिक बाळकडू घरातूनच मिळाले होते. त्यांचे वडील प्रा. माधवराव परांजपे हे ख्यातनाम शिक्षणतज्ज्ञ, महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांच्या कार्यातील सहकारी आणि मुंबई विद्यापीठाच्या सेनेटचे सदस्य होते.
त्या काळी एका भारतीय महिलेने परदेशात जाऊन एवढे मोठे यश मिळवणे ही अद्भूत गोष्ट होती. याची प्रचिती तत्कालीन वृत्तपत्रांवरून येते. मैनाताईंच्या या यशाची बातमी देताना, तत्कालीन प्रसिद्ध वृत्तपत्र **’ज्ञानप्रकाश’**ने त्यांच्या शैक्षणिक यशासोबतच ‘विलायतेत त्या पूर्ण शाकाहारी होत्या’ असा उल्लेख करायलाही मागे-पुढे पाहिले नव्हते, जे त्या काळातील सामाजिक मानसिकतेवर प्रकाश टाकते.
राहुल गांधी यांच्या वाढदिवसानिमित्त कल्याणमध्ये उद्या मोफत भव्य आरोग्य शिबिराचे आयोजन
भारतात पुनरागमन आणि पुढील विस्मृती
परदेशातून उच्च शिक्षण घेऊन भारतात परतल्यावर त्यांची सिंध प्रांतातील (आता पाकिस्तानात असलेल्या) शिकारपूर येथील शेठ शियाळदास कॉलेजमध्ये भौतिकशास्त्राच्या प्राध्यापक म्हणून नेमणूक झाली. पुढे १९४२ मध्ये त्या मुंबईच्या ‘रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स’मध्ये शास्त्रज्ञ म्हणून रुजू झाल्या.
मात्र, दुर्दैवाने यानंतरच्या त्यांच्या कारकिर्दीविषयी, संशोधनाविषयी किंवा वैयक्तिक आयुष्याविषयी कोणतीही ठोस माहिती उपलब्ध नाही. त्यांचे पुढे काय झाले? त्यांचे संशोधन कुठे थांबले? त्या संसारात अडकल्या की त्यांना जाणीवपूर्वक पुढे येऊ दिले गेले नाही? असे अनेक प्रश्न आज अनुत्तरित आहेत.
शोध अजूनही सुरू आहे…
कमला सोहोनी यांच्यासारख्या समकालीन महिला शास्त्रज्ञांच्या कामाची आज दखल घेतली जाते, कौतुक होते; परंतु डॉ. मैनाताई परांजपे यांचे नाव मात्र काळाच्या पडद्याआड गेले आहे. त्यांच्या संशोधनाचा आणि पुढील आयुष्याचा माग काढण्यासाठी आता लंडनच्या ‘इंपिरियल कॉलेज’शीही संपर्क साधण्यात आला असून, त्यांच्या हरवलेल्या इतिहासाचा शोध घेण्याचे काम अविरत सुरू आहे.
विज्ञान जगतात भारताचा झेंडा रोवणाऱ्या या पहिल्या महिला हवामान शास्त्रज्ञाला विस्मरणातून बाहेर काढून त्यांना योग्य तो मान देणे, हे प्रत्येक भारतीयाचे कर्तव्य आहे.